Kruna Basa Bali Nganutin Wangunnyane
Manut ring Wangunnyane kruna basa Bali kaepah dados limang soroh luirnyane:
1. Kruna Lingga
2. Kruna Tiron
3. Kruna Polah
4. Kruna Dwi Lingga
5. Kruna Satma
1. Kruna Lingga
Inggih punika: Kruna sanedurung polih wewehan (Pangater, Pangiring, Miwah Seselan)
Wenten lelima pepalihannyane inggih punika :
Kruna lingga akecap utawi awanda (satu suku kata)
upami : yeh, don, pis, tas, miwah sane lianan.
Kruna lingga kalih kecap utawi kalih wanda (dua suku kata)
Upami : durus, padem, putih, suci, msl.
Kruna lingga tigang wanda
Upami : sagara, sepatu, padanda, sengkala, msl.
Kruna lingga petang wanda
Upami : kalimayah, katibangbung, liligundi, msl.
Kruna lingga limang wanda
Upami : katiwawalan, tambulilingan, katimumulan, msl.
.
2. Kruna Tiron
Inggih punika: Kruna sane sampun poih wewehan (Pangater, Pangiring, miwah Seselan)
- Pangater : (a-, ma-, su-, ka-, pa-, pati-, pari-, maka-, saka-, kuma-, sa-, pa-, pi-, dur-, swa-)
Conto: aukud, majalan, sudharma, kaejuk, pajalan, patigrepe, makadadua, sakabesik, kumalipan,
sasampun, pitresna, pajalan, durlaba, swabawa)
- Pangiring : ( -a, -e, -ne, -ang, -in, -an, -n, -wan, -nyane )
Conto: alapa, bastise, memene, ngadepang, tulisin, menekan, bapan tiange, dharmawan,
pangiringnyane.
- Seselan : ( -in-, -um-, -el-, -er- )
Conto: sinurat, sumaur, telapak, gerigi
3. Kruna Polah
Inggih punika: kruna sane sampun polih pangater anusuara ( ny-, m-, n-, ng-)
Conto:
- Sampat = Nyampat
- Sinduk = Nyinduk
- Paca = Maca
- Pancing = Mancing
- Tulis = Nulis
- Tundik = Nundik
- Kandik = Ngandik
- Kajang = Ngajang
- Msl.
4. Kruna Dwi Lingga
Inggih punika: kruna lingga sane kapingkalihan
Kruna Dwi Lingga malih kapalih dados 5 soroh luirnyane:
a. Kruna Dwi Sama Lingga
Inggih punika: kruna lingga sane kaucap pingkalih tur yening ucapang apisan medue arti.
Conto: gede-gede, mokoh-mokoh, alit-alit, msl.
b. Kruna Dwi Samatra Lingga
Inggih punika: kruna lingga sane kaucap ping kalih, nanging ucapan sane ping kalih maubah.
Conto: kitak-kituk, tundak-tundik, delak-delik, dengak-dengok,msl.
c. Kruna Dwi Maya Lingga
Inggih punika: kruna lingga sane kaucap apisan nenten prasida ngawetuang arti, nanging yening kaucap ping kalih wawu prasida madrebe arti.
Conto: kapu-kapu, kunang-kunang, kupu-kupu, ogoh-ogoh, msl.
d. Kruna Dwi Purwa Lingga
Ingih punika: kruna lingga sane kecape ring ajeng kapingkalihang.
Conto: sesate, sesari, sesajen, dedalu, msl.
e. Kruna Dwi Wesana Lingga
Inggih punika:kruna lingga sane kecape ring ungkur kapingkalihan tur kadulurin antuk pangater
(paka-).
Conto: pakateltel, pakenyitnyit, pakecorcor, msl.
5. Kruna Satma/Kata Majemuk (kruna Dwi Bina Eka Sruti)
Inggih punika:angkepan kalih kruna sane ngawetuang arti asiki
Kruna satma kapalih dados kalih soroh luirnyane:
a. Kruna Satma Sepadan (Setara)
Kakepah antuk 2 soroh;
· Kruna Satma Nyihnayang Matungkalik
Conto: meme bapa, cerik kelih, luh muani, tegeh endep, selem putih, matah lebeng, bah bangun,
lemah peteng, kemu mai, kaja kelod.
· Kruna Satma Ngerasang Arti
Conto: joh sawat, selem denges, peteng dedet, nyunyur manis, langsing lanjar, tegeh ngalik, pait
makilit, putih ngempur, manis melenyad, msl.
b. Kruna Satma Tan Sepadan (Tak Setara)
Conto: biu batu, tiing ampel, kesela sawi, jebu garum, katik cengkeh, papah biu, nyuh gading, msl..
My World
Wenny's world is here!!!
▼
▼
Thursday, 4 September 2014
KRUNA (Tugas Bahasa Bali)
KRUNA
Kruna inggih punika pupulan suara utawi wianjana sane ngawetuang arti.
Pepalihan kruna kapalih dados 2 soroh luirnyane, inggih punika:
a. Kruna Basa Bali Nganutin Wewangsannyane (Kedudukannya)
b. Kruna Basa Bali Nganutin Wangunnyane
A. Kruna Basa Bali Nganutin Wewangsannyane (Kedudukannya)
Manut ring wewangsan ipun kruna basa bali kapaih dados solas soroh luirnyane, inggih punika:
1. Kruna Aran (Kata Benda)
2. Kruna Kria (Kata Kerja)
3. Kruna Kahanan (Kata Sifat)
4. Kruna Wilangan (Kata Bilangan)
5. Kruna Wawastan (Kata Sandang)
6. Kruna Pangarep (Kata Depan)
7. Kruna Panyambung/Pengiket (Kata Sambung)
8. Kruna Paneges
9. Kruna Pangentos (Kata Ganti)
10. Kruna Panguuh (Kata seru)
11. Kruna Katerangan
1. Kruna Aran (Kata Benda)
Kruna aran kakepah dados 2 soroh;
1. Kruna Aran Sekala ( Kata Benda Kongkrit)
Conto: Meja, Kursi, Gunung, msl.
2. Kruna Aran Niskala (Kata Benda Abstrak)
Conto: angin, keneh, msl
2. Kruna Kria (Kata Kerja)
Kruna Kria kakepah dados 2 soroh;
1. Kruna Kria Lumaksana (Kata Kerja Aktif)
Conto: Majalan, Nulis, Jumujug, Ngandik, msl
2. Kruna Kria Linaksana (kata Kerja Fasif)
Conto: Kakirim, Sinurat, Tulisa, kandika, msl
3. Kruna Kahanan (Kata Sifat)
Conto ipun: Putih, Jegeg, Bagus, Jemet, Lantang, Selem, Bawak, Dueg, msl.
4. Kruna Wilangan (Kata Bilangan)
Kruna wilangan kakepah dados 5 soroh;
1. Kruna Wilangan Undagan (Tingkatan)
Conto: sa, dua, telu, papat, lima, nenem, msl.
2. Kruna Wilangan Pahan (Pecahan)
Conto: tenga, seprapat, msl.
3. Kruna Wilangan gebogan (Jumlah)
Conto: Lebak, Karobelah, Samas, Domas, Msl
4. Kruna Wilangan Pepasten
conto: biu aijas, jatma adiri, msl
5. Kruna Wilangan Tan Janten
Conto: Liu, begeh, ombeh, bedik, msl.
5. Kruna Wawastan (Kata Sandang)
Inggih punika kruna sane ngawatesin kruna aran
Conto: I, Ni, Sang, Hyan, msl.
6. Kruna Pangarep (Kata Depan)
Inggih punika kruna sane ngraketang kruna-kruna sane wenten ring sajeroning lengkara, kruna pangarep punika tusing dadi atepan ring kruna di ungkurne ritatkala kasurat.
Conto: di, ka, ba, I, ring, ri
7. Kruna Panyambung/Pangiket (Kata Sambung)
Inggih punika; kruna sane kaanggen nyambungang kruna-kruna utawi lengkara sane pateh linggihnyane. Kruna Panyambung kakepah dados 2;
1 Kruna panyambung sampun janten. Upami; sawireh, yadiapen, utawi, tur nanging, laut, teken
2. Kruna panyambung dereng janten. Upami; kacrita, winursita, warnanen, kancit, msl
8. Kruna Paneges
Inggrih punika: kruna sane mapiteges ring sejeronin lengkara
Conto: ya, ja, sih,ke, te
9. Kruna Pangentos (Kata Ganti)
- Pangentos Jatma ka pertama (Kata ganti orang pertama)
Conto: iang, tiang, icang
- Pangentos Jatma kaping kalih (Kata ganti orang kedua)
Conto: Cai, Ragane
- Pangentos Jatma kaping tiga (Kata ganti orang ketiga)
Conto: ia, dane, ipun, ida
10. Kruna Panguuh (Kata Seru)
Kruna sane kaanggen nyihnayang rasa utawi pikayun i manusa minakadi rasa bangga, sedih,demen miwah sebet.
Conto: aduh, arah,beh, ah, ih, msl.
11. Kruna Keterangan
Conto: dini, ditu, semeng, sanja, peteng, msl.
Kruan wilangan ingguh punika, kruna sane nyihnayang akeh utawi akidik pepupulan barang-barang, sahananing maurip wiadin laksana pakaryan. Kruna-kruna dasa, aakit, asibak, acakep ngranjing ring kruna wilangan. Kruna wilangan punika kabinayang dados nemnem, inggih punika :
Kruna wilangan ketekan.
Kruna wilangan gebogan.
Kruna wilangan pahan.
Kruna wilangan tan janten.
Kruna wilangan panta wilangan.
Kruna wilangan pepasten wilangan.
Ring sor puniki wantah tetuwek lan conto-conto ring soang-soang pahan kruna wilangan :
Kruna wilangan ketekan
contone : sa, dua, telu, papat, lima, enem, pitu, kutus, sia, dasa, miwah selanturipun.
Kruna wilangan gebogan
Kruna wilangan gebogan, kruna wilangan sane madue aran niri-niri utawi carane nyambatang maseosan tur sampun ketah pisan kaanggen. Kruna wilangan puniki ketah ipun kaucapang utawi kasambatang ngangge lengkara, nenten wilangan ipun. Sane ngeranjing ring kruna wilangan gebogan luire :
35 wastanipun pesasur
45 wastanipun setiman
50 wastanipun seket
75 wastanipun telung benang
100 wastanipun satus
150 wastanipun karobelah
175 wastanipun lebak
miwah sane soesan
Kruna wilangan pahan
Kruna wilangan pahan puniki boya kasurat antuk angka, sakewanten kasurat ngangge aksara. Sane ngranjing ring kruna wilangan pahan luire :
Apahempatan (seperempat)
Atenga (setengah)
Atugel (sepenggal)
Apahteluan (sepertiga)
miwah sane lianan
Kruna wilangan tan janten
Kruna wilangan tan janten puniki akeh nyane nenten janten utawi nenten keni antuk ngawilangin akehnyane. Ketah ipun kasurat ngangge kruna utawi aksara. Sane ngranjing ring kruna wilangan tan janten punki luir ipun :
Abedik; Nasine di payuke enu tuah abedik.
Begeh; Saudagar baase begeh maan meli baas di peken Badung.
Liu; Anake ento mancing ngaku liu maan be.
Aketek; Uyahe enu di calunge tuah aketek.
Ombeh; Ombeh mabiayagan lengise uli di paon.
Agetul; Agetul tusing enu lengise di botole.
Adesa; Ajaka adesa anake demonstrasi di lapangan puputan.
Akikit; Akikit tusing dadi idih gelahne.
Abanjar; Ajaka abamjar anake nulungin ia mamula padi di carik.
Apaso; Lawar apaso isinina kuah.
Kruna wilangan panta wilangan
Sane ngranjing ring kruna wilangan panta wilangan, inggih punika :
Ekan (satuan)
Dasan (puluhan)
Tus (ratusan)
Peon (ribuan)
Laksan (puluh ribuan)
Keten/keti (ratus ribuan)
Yuta (jutaan)
Bara (puluh jutaan)
Ingel (ratus jutaan)
Bengong (milyaran)
Kruna wilangan pepasten wilangan
Kruna wilangan puniki akeh ipun sampun pasti. Ketah ipun kruna wilangan puniki karahinin antuk kruna-kruna sane wenten pakilitan ipun ring kruna wilangan soang-soang. Sane ngranjing ring kruna wilangan pepasten wilangan, luire :
Sampi aakit
Bebek aukud
Tikeh abidang
Sandal apasang
Taluh abungkul
Busung amuncuk
Wayang akropak
Lontar acakep
Baas ajumput
Tiiang akatih
miwah sane lianan